ધોરણ ૭ વિજ્ઞાન: 'વનસ્પતિઓમાં પ્રજનન'
પાઠ્યપુસ્તકની તમામ જીવંત પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રયોગોની સચિત્ર ઝલક.
નમસ્કાર સૌ મિત્રોને!
આપણી આસપાસ જોવા મળતી વિવિધ વનસ્પતિઓ પોતાની સંખ્યા કેવી રીતે વધારે છે? ધોરણ 7 ના વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ: વનસ્પતિઓમાં પ્રજનન માં આપણે લિંગી અને અલિંગી પ્રજનન વિશે શીખીએ છીએ. આ પ્રકરણને વધુ રસપ્રદ બનાવવા માટે અમે વર્ગખંડમાં અને શાળાના બગીચામાં કેટલીક જીવંત પ્રવૃત્તિઓ કરી. ચાલો હું તમને અમારા વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા કરેલી આ અદ્ભુત પ્રવૃત્તિઓની ઝલક બતાવું.
પ્રવૃત્તિ ૧: કલમ દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન (ગુલાબ)
આ પ્રવૃત્તિમાં આપણે શીખ્યા કે મૂળ, પ્રકાંડ કે પર્ણમાંથી નવો છોડ ઉગાડી શકાય છે જેને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે. અમે ગુલાબ કે ચંપાની ડાળીને તેની ગાંઠ (Node) પાસેથી કાપીને તેને ભીની માટીમાં રોપી. થોડા દિવસો સુધી નિયમિત પાણી આપ્યા બાદ તેમાંથી નવાં પર્ણો અને મૂળ ફૂટતા જોવા મળ્યા.
ફોટો ૧: ગુલાબની ડાળીની કલમ કાપતા
ફોટો ૨: કલમમાંથી વિકસતો નવો છોડ
પ્રવૃત્તિ ૨: બટાટાની 'આંખ' દ્વારા પ્રજનન
શું તમે ક્યારેય બટાટા પર નાના ખાડાઓ જોયા છે? તેને બટાટાની 'આંખ' (કલિકા) કહે છે. અમે બટાટાના એવા નાના ટુકડા કાપ્યા જેમાં આ આંખ હોય, અને તેને કૂંડાની ભીની માટીમાં દાટી દીધા. થોડા દિવસ પછી તે જ ખાડાઓ (આંખ) માંથી નવો છોડ (અંકુરણ) ઉગતો જોવા મળ્યો! આ પણ વાનસ્પતિક પ્રજનનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ફોટો ૩: બટાટા પર જોવા મળતી 'આંખ' (કલિકા)
)
ફોટો ૪: માટીમાંથી ઉગતો બટાટાનો નવો છોડ
પ્રવૃત્તિ ૩: પર્ણ દ્વારા પ્રજનન (પાનફૂટી)
મોટાભાગે છોડ બીજમાંથી ઉગે છે, પરંતુ પાનફૂટી (Bryophyllum) નામની વનસ્પતિમાં અદ્ભુત રચના હોય છે. તેના પર્ણની કિનારી પર કલિકાઓ આવેલી હોય છે. જ્યારે આ પર્ણ છોડ પરથી ખરીને ભીની જમીન પર પડે છે, ત્યારે તેની દરેક કલિકામાંથી એક સ્વતંત્ર નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ જીવંત છોડનું બારીકાઈથી અવલોકન કર્યું.
ફોટો ૫: પાનફૂટીના પર્ણની કિનારી પર આવેલી કલિકાઓ
ફોટો ૬: પર્ણમાંથી ઉગતા નવા નાના છોડ
પ્રવૃત્તિ ૪: યીસ્ટમાં કલિકાસર્જન (Budding)
યીસ્ટ એકકોષીય સજીવ છે જે માઈક્રોસ્કોપથી જ જોઈ શકાય છે. અમે એક બીકરમાં ખાંડનું હૂંફાળું દ્રાવણ લઈ તેમાં યીસ્ટનો પાવડર નાખ્યો. એક કલાક પછી કાચની સ્લાઈડ પર આ દ્રાવણનું એક ટીપું મૂકીને માઈક્રોસ્કોપમાં જોતાં, યીસ્ટના કોષમાંથી નાની બલ્બ જેવી રચના (કલિકા) બહાર આવતી જોવા મળી. આ પ્રક્રિયાને કલિકાસર્જન કહે છે.
ફોટો ૭: બીકરમાં યીસ્ટનું દ્રાવણ બનાવતા વિદ્યાર્થીઓ
ફોટો ૮: માઈક્રોસ્કોપમાં દેખાતા યીસ્ટના કોષો (કલિકાસર્જન)
)
પ્રવૃત્તિ ૫: ફૂગમાં બીજાણુસર્જન (Spore Formation)
બ્રેડના ટુકડાને થોડો પાણીથી ભીનો કરી તેને બે-ત્રણ દિવસ સુધી બંધ ડબ્બામાં હૂંફાળી જગ્યાએ રાખ્યો. ત્યારબાદ તેને જોતાં તેના પર રૂ જેવા સફેદ-લીલા તાંતણા (ફૂગ) જોવા મળ્યા. બિલોરી કાચ (Magnifying Glass) વડે અવલોકન કરતાં તેમાં ગોળાકાર બીજાણુધાની દેખાઈ. આ બીજાણુઓ (Spores) હવામાં ઉડીને નવી જગ્યાએ ફૂગનો વિકાસ કરે છે.
ફોટો ૯: બ્રેડ પર ઉગેલી ફૂગના તાંતણા
ફોટો ૧૦: બિલોરી કાચ વડે ફૂગનું બારીકાઈથી અવલોકન
પ્રવૃત્તિ ૬: પુષ્પના પ્રજનન ભાગોનો અભ્યાસ
વનસ્પતિમાં પુષ્પ એ લિંગી પ્રજનન અંગ છે. અમે જાસૂદ (China Rose) નું એક સંપૂર્ણ પુષ્પ લઈ તેના ભાગો કાળજીપૂર્વક છૂટા પાડ્યા. તેમાં આપણે નર પ્રજનન અંગ 'પુંકેસર' (પરાગાશય અને તંતુ) અને માદા પ્રજનન અંગ 'સ્ત્રીકેસર' (પરાગાસન, પરાગવાહિની અને બીજાશય) ની રચનાનો સવિસ્તાર અને પ્રત્યક્ષ અભ્યાસ કર્યો.
ફોટો ૧૧: પુષ્પના ભાગો છૂટા પાડતા વિદ્યાર્થીઓ
ફોટો ૧૨: પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરની અલગ તારવેલી રચના
